Osnovno polazište za jednu ovakvu temu je činjenica da se radi o prigraničnoj, brdsko-planinskoj, retko naseljenoj, izrazito depopulacionoj, migracionoj, infrastrukturno slabo opremljenoj opštini, koja pripada krugu nerazvnjenih opština u Republici Srbiji i koja je, uz to suočena sa složenim razvojnim, materijalinm, strukturnim, kadrovskim, organizacionim i drugim problemima. Sam koncept i sadržina materije u punoj meri odražavaju novu poziciju i ulogu lokalne samouprave, koja je, i pored činjenice, da je težište njenih funkcija pomereno na lokalnu privrednu, socijalnu i komunalnu infrastrukturu i zadovoljavanje osnovnih potreba stanovništva, zadržala jedan deo razvojnih funkcija. Naime, sama činjenica da je u nadležnosti opštine situiranje sopstvenog prostora odgovarajućom infrastrukturom, zemljišna politika, organizacija i urećenje prostora, zaštita životne sredine, deo poreza i doprinosa i slično, govori u prilog potrebe i mogućnosti da se opština aktivnije i neposrednije uključi u procese kreiranja i usmeravanja razvoja, naročito poljoprivrede, šumarstva, vodoprivrede, turizma i ugostiteljstva, uslužnih delatnosti i sl.

Sadržina ovoga je tako koncipirana da maksimalno obezbećuje mogući stepen realističnosti u datim i očekivanim okolnostima i uslovima, na taj način što su precizno definisani: faktori razvoja, od uticaja spoljni činioci, i sopstvene mogćnosti, odnosno kapaciteti kojima se raspolaže u datom trenutku.

Razvojna pozicija

Na krajnjem jugoistoku Srbije, u dolini reka Lužnice, Tegošnice i Jerme, izmeću planinskih masiva Suve Planine, Golemog Stola, Talambasa i Ruja prostire se prigranična, brdsko-planinska, nerazvijena, retko naseljena, migraciona opština Babušnica. Na prostoru od 529 km2 u 53 naselja, po popisu iz 2002. godine, živi 15.734 stanovnika. Usled intenzivnih migracionih kretanja ukupno stanovništvo se konstantno smanjuje, tako da u 2009. godini na teritoriji opštine Babušnica živi manje od 15.000 stanovnika. Opština Babušnica okružena je opštinama: Dimitrovgrad, Pirot, Bela Palanka, Gadžin Han, Vlasotince i Crna Trava. Putevima je povezana sa Belom Palankom, Pirotom i Vlasotincem i kao teritorijalno periferno područje posredno je uključena u saobraćajni sistem Srbije preko Pirota, Niša i Leskovca.

Područje opštine Babušnica zahvata Lužničku kotlinu, deo Zvonačkog kraja i Gornje Zaplanje. U reljefu opštine ističu se dva osnovna morfološka elementa: Lužnička kotlina i obodni planinski predeo, koga čine jugoistočni delovi Suve Planine (Zeleni vrh 1.553 m i Crni Vrh 1.163 m), Golemi Stol (1.239 m), Talambas (1.255 m) i Ruj (1.706 m). Nisko razvođe na severu, prema dolini Nišave, omogućuje lako komuniciranje preko Lužničke kotline na tom pravcu. Zastupljen je i kraški reljef u kome se ističu vrtače i kraške doline. Površinsku hidrografsku mrežu čine manji vodotokovi koji Lužnicom i Tegošnicom otiču ka Vlasini i Južnoj Moravi, a Jermom ka Nišavi. Ima nekoliko kraških vrela, meću kojima se izdašnoću ističu vrela Ljuboraće, rasporećena na dužini od jednog kilometra niz dolinu Lužnice. Od posebnog je značaja kraško termalno vrelo Zvonačke Banje (28°S).

Područje opštine Babušnica najvećim delom pripada brdsko-planinskoj oblasti, skoro 80% površine (odnosno oko 420 km2 ) je u intervalu iznad 500 m nadmorske visine, dok je preostali deo ravničarskog karaktera. Nepovoljna geomorfološka konfiguracija terena: znatne površine na velikim nadmorskim visinama, izražena diseciranost reljefa, uz jake procese erozije zemljišta (čitav pojas doline reke Tegošnice) uticali su na slabu infrastrukturnu povezanost opštine, posebno njenih južnih delova (Crvena Jabuka, Rakov Dol, Radosin) sa ostalim područjima Republike. U Lužničkoj kotlini dominira umereno-kontinentalna klima, dok na višim delovima vlada oštra planinska klima (kraća i sveža leta i duge i snežne zime).
Meću prirodnim potencijalima najveći značaj imaju ležište kamenog uglja u basenu Jerme, koji je izuzetnog kvaliteta, ali čija je eksploatacija obustavljena, kvarcne stene koje se javljaju na više mesta, sa najznačajnijim lokalitetima kod Vodoničišta i okolini Zvonačke Banje i kvalitetom koji omogućuje proizvodnju vatrostalnog materijala i rezerve bentonita kod sela Zavidinca, čiji kvalitet zadovoljava zahteve livarstva. Područje opštine Babušnica je poznat klimatski kraj. Zvonačka Banja, kao prirodno lečilište, bila je poznata još u doba Rimljana, sa radioaktivnom vodom, koja leči reumatske bolesti, išijas i bolesti živaca. U njoj je 1997. godine izgrađen moderan rehabilitacioni centar, koji je, nažalost, voljom jednog čoveka, ali i države, uništen.

Opština Babušnica pripada krugu 40 nerazvijenih opština u Republici, što je prvenstveno uzrokovano, kako izrazitim demografskim pražnjenjem prostora, tako i veoma niskim opštim nivoom razvijenosti. U opštini Babušnica i dalje je u toku proces intenzivnog demografskog pražnjenja prostora i migracije stanovništva. Tokom čitavog posleratnog perioda opština Babušnica, suočena je sa visokom stopom iseljavanja, negativnim prirodnim priraštajem stanovnika i ostalim negativnim promenama u populacionoj strukturi. U njoj u 2009. godini živi 3 puta manje stanovnika nego u 1948. godini. Sva naselja, osim samog sedišta opštine, beleže intenzivan odliv stanovništva, i tendenciju gašenja. U periodu 1981.-1991. opština Babušnica zabeležila je jednu od najvećih (posle Crne Trave, Medveće i Gadžinog Hana) negativnih stopa prosečnog godišnjeg priraštaja stanovništva (-22,5 na 1.000 stanovnika). Osnovni razvojni problem leži u konstataciji da opština Babušnica nije uspela da, u relativno dugom vremenskom periodu (više od četiri decenije ima status nedovoljno-razvijenog područja) izgradi osnovne razvojne pretpostavke koje bi joj omogućile rešavanje vitalnih razvojnih i drugih problema i održavanje koraka u razvoju. Gustina naseljenosti se približava kritičnoj granici (35 stanovnika na km2), učešće kontingenta stanovništva iznad 60 godina iznosi skoro 1/3 ukupnog stanovništva, sa jednim od najsporijih procesa deagrarizacije u Srbiji, visok stepen poljoprivrednog u ukupnom stanovništvu (42,4%), visok procenat poljoprivredno-aktivnih (58,1%) u strukturi aktivnih stanovnika, stepen zaposlenosti radno-sposobnog stanovništva od 68,2% svaki drugi radnik je bio zaposlen u industriji (57,6%), visok koeficijent nezaposlenosti (15% nepovoljniji od republičkog proseka, itd.
Generalno, imajući u vidu osnovna obeležja, raspoloživost, raznovrsnost i atraktivnost prirodnih potencijala (pre svega poljoprivrednog zemljišta i uslova za razvoj turizma), stepen njegove aktiviranosti, kao i brojne izgrađene privredne kapacitete, može se reći da se pred opštinom Babušnica, i pored krupnih ograničenja (iizak stepen razvijenosti infrastrukturnih kapaciteta, nerazvijenost sedišta opštine i izolovanost, u svakom pogledu, ogromnog prigraničnog pojasa, izuzetna kadrovska neopremljenost svih kapaciteta), mogu stvoriti realne mogućnosti za ostvarivanje dinamičnijeg razvoja, preusmeravanje demografskih tokova, konačnog "izlaska" iz kruga nerazvijenih i bržeg uključivanja u razvojne tokove u Republici Srbiji.

Prirodni potencijali

Opština Babušnica raspolaže relativno bogatim i raznovrsnim prirodnim resursima od kojih su najznačajniji poljoprivredno zemljište, mineralne sirovine, voda, šumski potencijali i uslovi za razvoj turizma.
Poljoprivredno zemljište je najobimniji prirodni resurs. Prostire se na 29.533ha (55,8% ukupne površine) i odlikuje se relativno dobrim kvalitetom i povoljnom strukturom koja omogućava raznovrsnu proizvodnju. Na oranice i bašte odnosi se oko 51,4% poljoprivrednog zemljišta, voćnjaci zauzimaju 4,2%, vinogradi 0,1%, livade 17,7% i pašnjaci 26,6% zemljišta. Individualni sektor raspolaže sa oko 85% ukupnog poljoprivrednog zemljišta.

Raznovrsnost i obimnost poljoprivrednog zemljišt omogućava raznovrsnu proizvodnu aktivnost. Razvojni značaj ovog resursa zavisiće od intenziviranja ratarske i stočarske proizvodnje, kao i od izgradnje odgovarajućih prerađnvačkih kapaciteta;

Na području opštine prisutne su pojave i ležišta mineralnih siroviia različitog stepena istraženosti i u najvećoj meri, do sada neiskorišćene. Od energetskih mineralnih sirovina registrovane su rezerve kamenog uglja u basenu Jerme čija je eksploatacija trajala do 1962. godine. Sadašnje rezerve procenjene su na 8.000.000 tona i obezbeđuju eksploataciju od oko 50 godina. Na lokalitetu Raljin registrovane su pojave uljanih škriljaca sa nedovoljnim ekonomskim sadržajem ulja. Od metaličnih mineralnih sirovina prisutne su rude aluminijuma - crveni boksit, ali istraživanja nisu dovršena i nisu utvrđene ukupne rezerve. Iz grupe nemetala i sirovina za industriju građevinskog materijala, poznate su rezerve kvarca, bentonitske gline i pojave barita. Kvarcne stene skoncentrisane su na području Rakite, ali su nedovoljno istražene i sa ograničenom primenom. Pojave bentonitskih glina poznate su na više mesta na području zaplanjskog basena. Preliminarna istraživanja ukazuju na mogućnost eksploatacije ležišta na potezu Zavidince-Banjince. Indikovane su, ali nedovoljno istražene pojave barita na lokalitetu Vetrenski potok, kao i pojave granita na području Rakov Dola. S obzirom na stepen iskorišćenosti, utvrđene rezerve i mogućnost primeie, od razvojnog značaja za opštinu je nastavak istraživanja i eksploatacija kamenog uglja i bentonitske gline;

Na teritoriji opštine nalaze se relativno značajni vodni resursi.

Hidrografsku mrežu čine manji vodotokovi koji Lužnicom i Tegošnicom otiču ka Vlasini i Južnoj Moravi i Jermom ka Nišavi. Ima nekoliko kraških vrela, među kojima se izdašnošću ističu vrela Ljuborađe raspoređena na dužini od jednog kilometra niz dolinu Lužnice. Od posebnog je značaja kraško termalno vrelo Zvonačke Banje (28°S). Vodni resursi, pored značaja za vodosnabdevanje i vodoprivrednog značaja s obzirom na obimnost poljoprivrednog zemljišta, od prvorazrednog su značaja za razvoj turizma. Razvojni značaj ovog resursa zavisiće od zaštite i očuvanja vrela i vodotokova i regulacije Lužnice, ali i od izgradnje ribnjaka i izgradnje turističko-ugostiteljskih objekata n razvoja turizma, pre svega, razvoja Zvonačke Banje; Relativno značajan i nedovoljno valorizovan resurs predstavljaju šumski potencijali. Pod šumama se nalazi 19.154 ha (36,2% teritorije opštine U okviru državnog sektora je 40% šuma, sa preovlađujućim učešćem izdaničkih šuma (48,9%), dok je učešće visokih šuma veoma nisko (svega 14,5%). Struktura šuma u privatnom sektoru je još nepovoljnija: izdaničke šume čine 80% visoke šume svega 10,8% i šikare 9,2%. Posečena drvna masa prosečno godišnje iznosi oko 11.000 m i to, uglavnom ogrevnog drveta. Pored toga, šumski potencijali pružaju dobru osnovu za razvoj lovstva. Prisustvo različitih i atraktivnih vrsta divljači, uz tradiciju koje lovstvo ima u ovom kraju, omogućavaju da lov, pored sportsko-rekreativnog, dobije i privredni značaj. Razvojni značaj ovog resursa zavisnće, s jedne strane od zaštite i pošumljavanja šumskih površina, promene strukture i podizanja kvaliteta šuma, a u mnogome će zavisiti od stručno-tehničkih radova u šumama koje su u privatnom vlasništvu i s druge strane od razvoja lovstva, što, pre svega, podrazumeva opremanje i zaštitu lovišta, uzgajanje divljači idr;

Područje opštine Babušnica raspolaže izvanrednim preduslovima za razvoj pojedinih vidova turizma. Okosnicu turističkog razvoja predstavlja Zvonačka banja. Ovaj prirodni dragulj se nalazi na visini od 670 m/nv. Od značajnih prirodnih preduslova neophodno je istaći kanjon Jerme, brojna lužnička kraška vrela, zatim atraktivan brdsko-planinski ambijent sa jugoističnim delom Suve planine, Golemim Stolom, Talambasom i Rujom, prirodni rezervat doline Tegošnice, sa čistim vazduhom i očuvanom prirodnom sredinom (pogodnom za odmor, sport, rekreaciju i rehabiliaciju), što sve omogućava da se kroz razvoj turizma poseban akcenat da razvoju poljoprivrede, odnosno proizvodnji zdrave hrane. Pored toga, u turističku ponudu neophodno je uključiti i bogate šumske potencijale za razvoj lovnog i ribolovnog turizma.Razvoj banjskog, zdravstveno-rekreativnog, izletničkog, lovno-ribolovnog i seoskog turizma zavisiće, pre svega od revitalizacije i razvoja Zvonačke Banje, rekonstrukcije i izgradnje putne i turističke infrastrukture.
Stanovništvo kao resurs.

Na prostoru od 529 km2 živi 15.734 stanovnika ili oko 35 stanovnika na km2, što prigraničnu opštinu Babušnica svrstava meću najreće naseljenim područjima Srbije. Stanje se i dalje ubrzano pogoršava jer je u toku proces intenzivnog demografskog pražnjenja.
Pedesetogodišnja visoka stopa iseljavanja uz iegativan prirodni priraštaj stanovništva rezultirali su brojnim deformacijama demografske strukture. Sva naselja, osim samog sedišta opštine, beleže intenzivan odliv stanovništva i tendenciju gašenja.
Područje opštine Babušnica spada u grupu jako migacionih i depopulacionih područja. U periodu 1948-1991. broj stanovnika je smanjen za skoro 50% (odnosno, sa 37.532 stanovnika u 1948. godini na 19.333 u 1991, ili na 15.734 stanovnika u 2002. godini). Najintenzivniji migracioni procesi, uz opadanje prirodnog priraštaja, zabeleženi su u periodu od 1971. do 1991. godine, i to za 1/3 (sa 29.033 u 1971. na 19.333 u 1991. god.).

Mreža naselja je krajnje nepovoljna. Naselja su brojna, rasutog i razbijenog tipa. U strukturi naselja dominiraju mala i sitna naselja. Tako, samo dva naselja imaju više od 500 stanovnika (Zavidince i Draginac). Gustina naseljenosti od 35 stanovnika na km2 približila se krajnjoj kritičnoj granici.

Poljoprivredno stanovništvo čini 42,4% ukupnog, sa radno aktivnim delom od 58,1%, što znači da se opština nalazi meću onima u Srbiji sa najsporijim procesom deagrarizacije i najozbiljnijim poremećajima starosne strukture stanovništva. Ako se ima u vidu da je zbirni migracioni saldo (u periodu 1981.-1991.) preko 3 puta veći do prirasta stanovništva u sedištu opštine onda je jasno da se opština nalazi pri samom vrhu te liste. Pored toga, značajno su pogoršane i ostale vitalne karakteristike stanovništva. Broj stanovnika stariji od 60 godina čini 30,5%, dok kontingent do 14 godina čini svega 15% ukupnog stanovništva. Kritična masa aktivnog stanovništva iznosi 58,6% ukupnog stanovništva. Stepen zaposlenosti radno-sposobnog stanovništva u 1995. je iznosio 68,9% proseka Republike, a danas...
Nacionalnu strukturu stanovništva čine Srbi (90,0%), Bugari (4,6%), lica koja su se izjasnila kao Jugosloveni (3,8%) i Romi (1,9%), zatim Rumuni i u posve malom broju nekoliko drugih narodnosti.

Negatnvan prirodni priraštaj, intenzivni migracioni procesi, nepovoljna starosna struktura aktivnog stanovništva, ubrzan transfer aktivnog stanovništva iz primarnog sektora, visok procenat nezaposlenih, jasno ukazuju da će svi aspekti radne snage u narednom periodu predstavljati centralni problem i jedno od najvećih ograničenja razvoju opštine.

Instntucionalna rešsnja kao polazni oslonac razvoju opštine

Ubrzan trend demografskog pražnjenja seoskog područja celokupnog prostora opštine Babušnica, visok stepen neizgraćenosti infrastrukturnih okvira razvoja (pre svega objekata vodosnabdevanja, regionalne i lokalne putne mreže, elektroenergetskih kapaciteta, stambeno-komunalna neopremljenost), mala ekonomska snaga privrede i stanovništva i drugi problemi, sa tendencijom daljeg pogoršanja, direktno govore u prilog konstatacije da će spoljni činioci, odnosno, institucionalna rešenja politike regionalnog razvoja i podsticanja razvoja nerazvijenih područja Srbije biti presudni za ostvarivanje skladnijeg, ubrzanijeg i svestranijeg razvoja područja opštine Babušnica u narednom periodu.

Aktnvnosti i mere opštine

Aktivnostima i merama iz svoje nadležnosti opština Babušnica će obezbediti maksimalno aktiviranje lokalnih inicijativa i mobilizaciju raspoloživih resursa. Svoje angažovanje, pored već naznačenih pravaca aktivnosti, opština će u prvom redu usmeriti i u realizaciji sledećih zadataka:

• Izgradnja, u okviru materijalnih mogućnosti opštine Babušnica, uz pomoć Repblike, lokalne infrastrukturne objekte (putna mreža, vodovodi, komunalni objekti i drugo);
• Operativna razrada i utvrćivanje povoljnijih uslova za razvoj malih i srednjih preduzeća i preduzetništva, pre svega u proizvodnim sektorima i delatnostima zasnovanim na korišćenju prirodnih resursa (poljoprivreda, mali proizvodni pogoni, razvoj turizma, prerada voća i povrća, lekovito bilje i sl.), kao i usluga kojima se potpunije zadovoljavaju osnovne potrebe stanovništva.
• Pokretanje inicijativa i pružanje neposredne pomoći poljoprivrednicima za izradu i kandidovanje programa i korišćenje sredstava za revitalizaciju sela;
• Smanjivanje ili oslobaćanje investitora na duži period od obaveze plaćanja nekih obaveza za programe kojima se najviše doprinosi ubrzanom i svestranijem razvoju opštine, sa povoljnijim uslovima za objekte koji se lociraju u prioritetnim i drugim seoskim centrima na čitavom prostoru opštine;
• Donošenje opštinskih osnova urećivanja, korišćenja i zaštite poljoprivrednog zemljišta, u saradnji sa Republikom i uz njenu materijalnu podršku;
• Izrada urbanističke dokumentacije seoskih naselja i plana prostora posebne namene (Zvonačka Banja), kojima će se utvrditi sasvim jasan koncept razvoja osnovne infrastrukture, precizirati lokacije objekata, režimom zaštite i korišćenja poljoprivrednog zemljišta i drugih resursa;

Osnovni zadatak je da se iskoriste postojeći resursi, kako u delu prirodno stvorenog a neiskorišćenog bogatstva, tako i u delu izgrađenog, a praznog prostora u objektima i halama, a to semože postići samo dovođenjem investitora, uz stvaranje što povoljnijih uslova za stvaranje novih mogućnosti proizvodnje i stvaralaštva, a sve s ciljem da se zaustavi dalji trend pražnjenja ovog prostora, obezbede uslovi za zaržavanje mladih ljudi i na neki način ponovo oživeti ovaj prostor. To se može postići samo sa mladim naraštajem, ali njega je ovde sve manje. Pokušajmo da ga vratimo, stvorimo novo i damo mu mogućnost za život i rad, jer, ipak, i ovde je lepo živeti.